Sepuluh Doa Hening Imam (dan Diakon) dalam Ordo Missae dari Missale Romanum (2008): Kajian Historis dan Hermeneutis

Authors

  • Christianus Watu Pontificio Istituto Liturgico di Sant'Anselmo Roma

DOI:

https://doi.org/10.53396/media.v7i2.910

Keywords:

The Priest’s silent prayer; Order of Mass; Roman Missal; Apologia Sacerdotis; Tradition; Eucharist Celebration

Abstract

This study analyzes the silent prayer formulas of the priest (and deacon) in the Ordo Missae of the Missale Romanum (2008). It aims to uncover the origins, historical evolution, and liturgical meaning and function of these texts. Through this investigation, the processes of formulation, preservation, and contextual adaptation of the texts throughout history are illuminated, thereby fostering a deeper understanding of their embedded liturgical message. As a literature-based study employing historical and hermeneutical approaches, this research reveals that these silent prayers share a uniform character, serving as a means of personal purification from sin to worthily celebrate the Eucharist. Originally, these prayers were not official ecclesiastical formulations but arose spontaneously as the priest's personal prayers to nurture his interior devotion. The evolution of their usage to the present day demonstrates that the development of a liturgical text is never detached from its historical dimension. Therefore, a comprehensive historical analysis is of paramount importance, given that the meaning of a liturgical text cannot be properly constructed without tracing its history. Within this framework, the hermeneutical approach serves to reinforce and deepen the discovery of that liturgical meaning.

Author Biography

Christianus Watu, Pontificio Istituto Liturgico di Sant'Anselmo Roma

Christianus Watu serves as an associate parish priest at St. Rosa da Viterbo Parish in the Diocese of Rome, Italy. He earned a master’s degree in Sacred Liturgy in 2022 and a doctorate in Sacred Liturgy in 2026 from the Pontificio Istituto Liturgico di Sant’Anselmo in Rome, Italy. He was born in Badau on November 20, 1986.

References

Biblia sacra iuxta vulgatam versionem, edd. R. Weber-R. Gryson-B. Fischer et al., Deutsche Bibelgesellschaft, Stuttgart 2007.

“Codex 299 de Bibl. Riccard, Florence”. In Quellen und Forschungen zur Geschichte und Kunstgeschichte des Missale Romanum in Mittelalter. Iter Italicum, ed. A. Ebner. Graz: ADV 1957: 297-299.

“Codex B 23 de Bibl. Vallicellana”. In Quellen und Forschungen zur Geschichte und Kunstgeschichte des Missale Romanum in Mittelalter. Iter Italicum, ed. A. Ebner. Graz: ADV 1957: 336-338.

“Codex C 32 de Bibl. Vallicellana, Roma”. In Quellen und Forschungen zur Geschichte und Kunstgeschichte des Missale Romanum in Mittelalter. Iter Italicum, ed. A. Ebner. Graz: ADV 1957: 339-340.

“Codex F 18, S. Pietro, Roma”. In Quellen und Forschungen zur Geschichte und Kunstgeschichte des Missale Romanum in Mittelalter. Iter Italicum, ed. A. Ebner. Graz: ADV 1957: 335-336.

“Codex 614 (B III 7), Bibl. Casanatense, Roma”. In Quellen und Forschungen zur Geschichte und Kunstgeschichte des Missale Romanum in Mittelalter. Iter Italicum, ed. A. Ebner. Graz: ADV 1957: 327-331.

“Codex 3547 Bibl. Vaticana, Roma”. In Quellen und Forschungen zur Geschichte und Kunstgeschichte des Missale Romanum in Mittelalter. Iter Italicum, ed. A. Ebner. Graz: ADV 1957: 341-342.

“Codex 7231 de Bibl. Vaticana, Roma”. In Quellen und Forschungen zur Geschichte und Kunstgeschichte des Missale Romanum in Mittelalter. Iter Italicum, ed. A. Ebner. Graz: ADV 1957: 345-347.

Il Sacramentario adalpretiano, Cod. Vindobon. Ser. n. 206, ed. F. Unterkircher. Trento: Società Studi Trentini di scienze storiche 1966.

“Institutio Generalis Missalis Romani”. In Missale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli Pp. VI promulgatum Ioannis Pauli Pp. II cura recognitum. Editio typica tertia 2000. Typis Vaticanis. Vaticano: LEV 2002: 13-60.

“Konstitusi Dogmatis Dei Verbum tentang Wahyu Ilahi”. In Dokumen Konsili Vatikan II. Terjemahan R. Hardawiryana. Jakarta: Obor 2002: 317-337.

“Konstitusi Sacrosanctum Concilium tentang Liturgi Suci”. In Dokumen Konsili Vatikan II. Terjemahan R. Hardawiryana. Jakarta: Obor 2002: 1-64.

“Le Pontifical d’Hugues de Salins, son «Ordo Missae» et son «Libellus precum»”, ed. J. Lemarié, Studi Medievali 19 (1978): 370-393.

Les Sacramentaires et les Missels manuscrits des bibliothèques publiques de France 3, ed. V. Leroquais. Paris: Protat frères 1924.

Le sacramentaire grégorien, ses principales formes d’après les plus anciens manuscrits, vol. 1: Le sacramentaire. Le supplément d’Aniane, ed. J. Deshusses (Spicilegium Friburgense 16). Fribourg: Éditions Universitaires, 1971.

Les Sacramentaires et les Missels manuscrits des bibliothèques publiques de France 1, ed. V. Leroquais. Paris: Protat frères 1924.

Liber Sacramentorum Romanae Aeclesiae Ordinis anni circuli (Cod. Vat. Reg. lat. 316/ Paris Bibl. Nat. 7193, 41/56) (Sacramentarium Gelasianum), edd. L.C. Mohlberg-L. Eizenhöfer-P. Siffrin (RED. Series Maior. Fontes 4). Roma: Herder 19813.

“L’«Ordo Missae» de la Chapelle papale au XIIIe-XIVe siècle”. In Analecta Liturgica. Extraits des manuscrits liturgiques de la Bibliothèque Vaticane, ed. P. Salmon. Città del Vaticano: BAV 1974: 213-217.

“L’Ordo Missae du Sacramentaire d’Amiens”, ed. V. Leroquais. Ephemerides Liturgicae 41 (1927): 439-445.

“Missale der Grazer Universitätsbibliothek Nr. 456”. In Handschriftliche Missalien in Steiermark, ed. J. Köck. Graz un Wien: Verlagsbuchhandlung Styria 1916.

“Missale der Grazer Universitätsbibliothek Nr. 479”. In Handschriftliche Missalien in Steiermark, ed. J. Köck. Graz un Wien: Verlagsbuchhandlung Styria 1916.

Missale Franciscanum Regulae. Codicis VI.G.38 Bibliothecae Nationalis Neapolinensis, ed. M. Przeczewski (MSIL 31). Città del Vaticano: LEV 2003.

Missa latina, ed. J.P. Migne (PL 138). Paris: Migne 1880: 1305-1336.

Missale Romanum. Editio Princeps (1570), edd. M. Sodi-A.M. Triacca (Monumenta Liturgica Concilii Tridentini 2). Città del Vaticano: LEV 20122.

Missale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli Pp. VI promulgatum. Editio typica (26 martii 1970). Typis Polyglottis Vaticanis. Vaticano: LEV 1971.

Missale Romanum ex decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli Pp. VI promulgatum Ioannis Pauli Pp. II cura recognitum, Editio typica tertia emendata 2008, Typis Vaticanis. Vaticano: LEV 2008.

Ordo VIII. Ex. Ms. lib. Sacramentorum Moysacensis monasterii nunc biblioteca Colbertina num. 428. In De Antiquis Ecclesiae Ritibus Libri, cap. IV, Reprographischer Nachdruck der 2. erweiterten Ausgabe Antwerpen 1736, t. 1, ed. E. Martène. Hildesheim: G. Olms 1967: 537-541.

Ordo X. Ex. Ms. Codice monasterii S. Theodorici prope Remos. In De Antiquis Ecclesiae Ritibus Libri, cap. IV, Reprographischer Nachdruck der 2. erweiterten Ausgabe Antwerpen 1736, t. 1, ed. E. Martène. Hildesheim: G. Olms, 1967: 548-562.

Ordo XIII. Ex ms. Pontificali Salisburgensi. In De Antiquis Ecclesiae Ritibus Libri, cap. IV, Reprographischer Nachdruck der 2. erweiterten Ausgabe Antwerpen 1736, t. 1, ed. E. Martène. Hildesheim: G. Olms 1967: 574-580.

Ordo XVII. Ex. Ms. Pontificali Christiani Moguntini archiepiscopi in bibliotheca Regia num. 4213. In De Antiquis Ecclesiae Ritibus Libri, cap. IV, Reprographischer Nachdruck der 2. erweiterten Ausgabe Antwerpen 1736, t. 1, ed. E. Martène. Hildesheim: G. Olms 1967: 600-603.

Ordo XXII. Ex. Ms. lib. Sacramentorum Moysacensis monasterii nunc biblioteca Colbertina num. 428. In De Antiquis Ecclesiae Ritibus Libri, cap. IV, Reprographischer Nachdruck der 2. erweiterten Ausgabe Antwerpen 1736, t. 1, ed. E. Martène. Hildesheim: G. Olms 1967: 610-613.

Ordo XXVI. Ex. Ms. Missali Fiscamnensis monasterii ad usum ecclesiae Rotomagensis. In De Antiquis Ecclesiae Ritibus Libri, cap. IV, Reprographischer Nachdruck der 2. erweiterten Ausgabe Antwerpen 1736, t. 1, ed. E. Martène. Hildesheim: G. Olms 1967: 635-638.

Ordo XXVIII. Ex. Ms. Missali Gemmeticensi secundum usum ecclesiae Ebroicensis. In De Antiquis Ecclesiae Ritibus Libri, cap. IV, Reprographischer Nachdruck der 2. erweiterten Ausgabe Antwerpen 1736, t. 1, ed. E. Martène. Hildesheim: G. Olms 1967: 642-646.

Ordo XXXVII. Ex veteri Breviario ad usum Rotomagensis S. Audoeni monasterii edito. In De Antiquis Ecclesiae Ritibus Libri, cap. IV, Reprographischer Nachdruck der 2. erweiterten Ausgabe Antwerpen 1736, t. 1, ed. E. Martène. Hildesheim: G. Olms 1967: 676-679.

“Order of The Mass according to the use of the Roman Church (court) before 1227”. In The Ordinal of the Papal court from Innocent III to Boniface VIII and related documents, ed. S.J.P. Van Dijk. Fribourg Switzerland: The University Press, 1975: 493-505.

“Ordo et Canon Missae (Cod. Vat. Ottobon. Lat. 356)”, ed. I. Brinktrine, Ephemerides Liturgicae 51 (1937): 198-209.

“Ordo Missae de Reichenau”, ed. J.O. Braganca, Didaskalia I (1971): 139-156.

“«Ordo Missae» de Bamberg au XVe siècle”. In Analecta Liturgica. Extraits des Manuscrits Liturgiques de la Bibliothèque Vaticane, (Studi e Testi 273), ed. P. Salmon, Città del Vaticano: BAV: 217-221.

“Ordo Missae del Missale Basileense”. In Missale Basileense saec. XI (Codex Gressly), edd. A. Hänggi-P. Ladner. Freiburg Schweiz: Universitätsverlag, 1994: 319-328.

“«Ordo Missae» du XIIIe siècle”. In Analecta Liturgica. Extraits des Manuscrits Liturgiques de la Bibliothèque Vaticane, (Studi e Testi 273), ed. P. Salmon. Città del Vaticano: BAV: 208-211.

“Ordo Romanus I”. In Les Ordines Romani du Haut Môyen Ȃge, vol. 2: Les textes (Ordines I-XIII), ed. M. Andrieu (SSLED 23). Louvain: Université catholique de Louvain 1960: 68-108.

“Ordo Romanus V”. In Les Ordines Romani du haut Moyen Age, vol. 2: Les textes (ordines I-XIII), ed. M. Andrieu (SSLED 23). Louvain: Université catholique de Louvain 1960: 207-227.

“Ordo Romanus VI”. In Les Ordines Romani du haut Moyen Age, vol. 2: Les textes (ordines I-XIII), ed. M. Andrieu (SSLED 23). Louvain: Université catholique de Louvain 1960: 239-250.

“Ordo Romanus VII”. In Les Ordines Romani du Haut Môyen Ȃge, t.2, Les textes (Ordines I-XIII), ed. M. Andrieu (SSLED 23). Louvain: Université catholique de Louvain 1960: 293-305.

“Ordo Romanus X”. In Les Ordines Romani du haut Moyen Age, vol. 2: Les textes (ordines I-XIII), ed. M. Andrieu (SSLED 23). Louvain: Université catholique de Louvain 1960: 349-362.

“Ordo Romanus XV”. In Les Ordines Romani du haut Moyen Age, vol. 3: Les textes (ordines XIV-XXXIV), ed. M. Andrieu (SSLED 24). Louvain: Université catholique de Louvain 1951: 93-125.

Sacramentarium Fuldense saeculi X, ed. G. Richter. Fulda: Druck der Fuldaer Actiendruckerei 1912.

Sacramentarium Veronense (Cod. Bibl. Capit. Veron. LXXXV [80]), ed. L.C. Mohlberg (RED. Series Maior. Fontes 1). Roma: Herder 31994.

“St. Gall Mass Orders (I): Ms. Sangallensis 338, pp. 319-329”, ed. M.G. Witczak, Ecclesia Orans 16 (1999): 401-410.

Tata Perayaan Ekaristi, ed. Konferensi Waligereja Indonesia. Jakarta: Obor 2021.

“Un «Ordo Missae» de Vérone au XIIe-XIIIe siècle”. In Analecta Liturgica. Extraits des Manuscrits Liturgiques de la Bibliothèque Vaticane, (Studi e Testi 273), ed. P. Salmon. Città del Vaticano: BAV 1974: 200-203.

Vetus Missa. Ex codice Ratoldi abbatis Corbiensis, ed. J.P. Migne, (Patrologiae Latinae 78). Paris: Migne 1862: 239-245.

Cyprianus. “Epistula 63. Cyprianus Caecilio Fratri S”. In Sancti Cypriani Episcopi Epistularium, [Epistula 63,12-13], ed. G.F. Dierks. Turnholti: Typographi Brepols Editores Pontificii 2007: 389-417.

Innocentius III. Il sacrosanto mistero dell’altare (De sacro altaris mysterio), ed. S. Fioramonti (MSIL 15). Città del Vaticano: LEV 2002.

Theodolfus. Capitula altera ad presbyteros X.33, ed. P. Brommer (monumenta Germanica Historica–Capitula episcoporum 1). Hannover: Hahnsche Buchhandlung 1984.

Augé M. “Principi di interpretazione dei testi liturgici.” In Anàmnesis. Introduzione storico-teologica alla liturgia, vol. 1: La Liturgia momento nella storia della salvezza, edd. B. Neunheuser-S.Marsili-M. Augé-R. Civil. Genova: Marietti, 1979: 159-179.

Barba M. La riforma conciliare dell’«Ordo Missae». Il percorso storico-redazionale dei riti d’ingresso, di offertorio e di comunione. Nuova edizione totalmente rivista, ampiamente integrata e diffusamente aggiornata. (Biblioteca «Ephemerides Liturgicae». «Subsidia» 120). Roma: CLV-Edizioni Liturgiche 2008.

Baumstark A. Liturgie Comparée. Principes et Méthodes pour l’étude historique des liturgies chrétiennes, ed. B. Botte. Belgique: Chevetogne, 1953.

Blaise A. Le Dictionnaire latin-français des auteurs chrétiens. Turnhout: Brepols 1967.

_______. Le vocabulaire Latin des principaux thèmes liturgiques. Belgio: Brepols 1964.

Boismard M.É. “Acqua”. In Dizionario di Teologica Biblica, ed. X. Leon-Dufour. Genova: Marietti 51976: 7-12.

Bragança J.O. “A apologia Suscipe confessionem meam”. In Didaskalia 1. Lisboa: Universidade Catolica Portuguesa 1971: 321-322.

Bugnini A. La riforma liturgica (1948-1975), (Bibliotheca «Ephemerides Liturgicae». «Subsidia» 30). Roma: CLV-Ed. Liturgiche 21997.

Cabrol F. “Apologies “. In Dictionnaire d’archéologie chrétienne et de liturgie 1/2, edd. F. Cabrol-H. Leclercq. Paris: Letouzey et Ané 1907: 2591-2601.

Caronti E. “Le «apologie» della Messa”, Rivista d’Apologia Cristiana 11 (1920): 1-31.

Folsom C. The Liturgical Books of the Roman Rite. A guide to the study of their typology and history, vol. 1: Books for the Mass (Ecclesia Orans. Studi e Ricerche/7). Napoli: Editrice Dominicana Italiana 2023.

Lodi E. “Les prièeres privées du prêtre dans le déroulement de la messe romaine”. In L’Eucharistie: célébrations, rites, piétés. Conférences Saint-Serge. 41ème semaine d’etudes liturgiques. Paris, 28 Juin-1Juillet 1994, edd. A.M. Triacca-A. Pistoia (BEL.S 79). Roma: CLV-Ed. Liturgiche 1995: 235-257.

Marsot G. “Apologia sacerdotis”. In Catholicisme Hier Aujourd’hui Demain 1, ed. G. Jacquemet. Paris: Letouzey et Ané 1948: 718.

Miralles A. Teologia Liturgica di Sacramenti, vol. 1: Eucaristia. Roma: Edizione Santa Croce 2022.

Nocent A. “Il sacramento della penitenza e della riconciliazione”. In La liturgia, i sacramenti: teologia e storia della celebrazione, edd. S. Marsili et alli (Anàmnesis 3/1). Genova: Marietti 52005: 135-302.

_______. “Le apologies dans la célébration eucharistique”. In Liturgie et remission des péchés. Conférences Saint-Serge. 20ème semaine d’etudes liturgiques. Paris 2.5 juillet 1973 (BEL.S 3). Roma: CLV-Ed. Liturgiche 1975: 178-196.

_______. “Storia della celebrazione dell’eucaristia”. In Anamnesis, vol. 3/2: Eucaristia. Teologia e storia della celebrazione, edd. S. Marsili-A. Nocent-M.Augé, et al. Bologna: Marietti, 1989: 187-270.

Pierre Yao A. Les “Apologies” de l’Ordo Missae de la liturgie romaine: sources, histoire, théologie, [Ecclesia Orans Studi e Ricerche 3]. Napoli: EDI 2019.

Righetti M. Manuale di storia liturgica, vol. 4: I sacramenti – i sacramentali. Milano: Ancora 31964.

Sandevoir P. “Confessione”. In Dizionario di Teologica Biblica, ed. X. Leon-Dufour, (Genova: Marietti 51976: 198-202.

Taft R. “Anton Baumstark’s comparative liturgy revisited”. In Comparative liturgy fifty years after Anton Baumstark (1872-1948), edd. R. Taft-G. Winkler. Roma: Pontificio Istituto Orientale, 2001: 191-232.

_______. Oltre l’oriente e l’occidente. Per una tradizione liturgica viva. Roma: Lipa 1999.

Tirot P. “Histoire des prièrs d’offertoire dans la liturgie romaine du VIIè au XVIè siècle”. Ephemerides Liturgicae 98 (1984): 149-197; 323-391.

Valli N. “Umili e pentiti: significato delle apologie sacerdotali nella celebrazione eucaristica”. Culmine e Fonte 9 (2003): 13-22.

Watu C. “Apologia Sacerdotis dalam Ordo Missae: studi liturgi tentang asal-usul dan evolusinya”. Melintas 40 (2024): 382-416.

Zimmerman J.A. Liturgy and Hermeneutics. Collegeville: The Liturgical Press, 1999.

Downloads

Published

2026-09-30

How to Cite

Watu, C. (2026). Sepuluh Doa Hening Imam (dan Diakon) dalam Ordo Missae dari Missale Romanum (2008): Kajian Historis dan Hermeneutis. Media: Jurnal Filsafat Dan Teologi, 7(2), 248-290. https://doi.org/10.53396/media.v7i2.910

Issue

Section

Articles